ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ (Dullah Bhatti): ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਣਖ, ਗੈਰਤ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ (Dullah Bhatti) “Sandal Bar ਦਾ ਸ਼ੇਰ”ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਅਣਖ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨਾਇਕ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਰਾਏ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਭੱਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗੈਰਤ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
1. 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚਾ
Dullah Bhatti ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸੂਬਿਆਂ (ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਜ਼ਬਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ): ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਾ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ‘ਜ਼ਬਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਲਗਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਟੈਕਸ ਫਸਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਕਦੀ (Cash) ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਫਸਲ ਬਰਬਾਦ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਕਦ ਟੈਕਸ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਬਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ: ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਜੰਗਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ “ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਇਸ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮੋਹਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀ।”
2. ਪਿਛੋਕੜ: ਭੱਟੀ ਖਾਨਦਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਭੱਟੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਚਿਰਾਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਰਾਏ ਸੰਦਲ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਫਰੀਦ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਭੱਟੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਭੇਜੀ। ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦੀ ਘਿਨਾਉਣੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ; ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਸ ਕੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੜੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਜਨਮ ਇਸ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਸੀ।
3. ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਸੁੱਤੀ ਗੈਰਤ ਦਾ ਜਾਗਣਾ (ਔਰਤ ਦਾ ਮਿਹਣਾ)
ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਲੱਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਏ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੱਚ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਗਏ ਸਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਲਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਲੀਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ) ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ। ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਅਕਬਰ ਨੇ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਲੱਧੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਲਾ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ “ਦੁੱਧ-ਭਰਾ” ਬਣੇ ਅਤੇ ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੀਤਿਆ।
ਪਰ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੁੱਲਾ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਤਕਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਕਰਾਰਾ ਮਿਹਣਾ ਮਾਰਿਆ:
“ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸ਼ੇਰ ਬਣਿਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਅਜ਼ਮਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਹੀ ਬਹਾਦਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ-ਦਾਦੇ ਦੀਆਂ ਉਹ ਖੱਲਾਂ ਦੇਖ ਜੋ ਅਕਬਰ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।”
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਕਾਲਜੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਵੱਜੇ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਲੱਧੀ ਕੋਲੋਂ ਸਾਰੀ ਸੱਚਾਈ ਪੁੱਛੀ। ਲੱਧੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਗੱਲ ਲੁਕਾਈ, ਪਰ ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਹੱਠ ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਉਗਲਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਭੜੋਲੀ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਦਲੇ ਦੀ ਅੱਗ ਬਲ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
4. ਪੰਜਾਬ ਦਾ Robinhood: ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਬਗਾਵਤ
ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ’ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਲੜਾਈ ਕਿਸੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ‘ਹੱਕ-ਸੱਚ’ ਲਈ ਸੀ।
ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀ (guerrilla warfare): ਦੁੱਲਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਨੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਪਲਕ ਝਪਕਦੇ ਹੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਮਸੀਹਾ (Robinhood): ਦੁੱਲਾ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਲ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ “ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧੇਲਾ ਵੀ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ।”
ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਟ (Economic and Psychological Damage): ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਇੰਨੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਨ ਵਸੂਲਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਨ ਲੱਗੇ।
5. ਲੋਹੜੀ(Lohri) ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ: ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਲੋਹੜੀ (Lohri) ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਦਰਿਆਦਿਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ, ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀ ਸਨ। ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁੱਲੇ ਕੋਲ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਧੀ-ਭੈਣ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਸਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਯੋਗ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸੇਰ ਸ਼ੱਕਰ’ ਪਾਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਉਸੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ:
“ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ, ਹੋ! ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ, ਹੋ! ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਾਲਾ, ਹੋ!…” ਇਹ ਗੀਤ ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਵਜੋਂ ਹੋਣ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਅਮਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6. ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼
ਅਕਬਰ ਦੁੱਲੇ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 20 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਿਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਅਤੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕੇ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫੜਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਲ-ਕਪਟ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਝੂਠਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾਅਵਤ ‘ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਉੱਥੇ ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੀਲਾ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
7. ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼: ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ
ਸੰਨ 1599 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਖਾਸ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪਰ ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
“ਜਲਾਲੂਦੀਨ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਜ਼ਾਲਮ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ।”
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ “ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਣਖ ਦਾ ਸੂਰਜ” ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰ ਪਾਈ। ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ‘ਮਿਆਣੀ ਸਾਹਿਬ’ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗੈਰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
8. ਦੁੱਲੇ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ (Dullah Bhatti) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਇਕ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ “ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਵਾਰ” ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ, ਮਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਦੁੱਲਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਂਝਾ ਨਾਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ (Dullah Bhatti) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਇਰਾਦਿਆਂ’ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਜੇਕਰ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਾਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ (Dullah Bhatti) ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ‘ਸੂਰਜ’ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਹੜੀ (Lohri) ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ (Dullah Bhatti)ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਹ ‘ਰੂਹ’ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਗੁਲਾਮੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਅੱਜ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਦਾ ਨੋਟ: ਇਹ ਲੇਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਵੇਗੀ।
.